Tomáš Špidlik, Duchowość chrześcijańskiego Wschodu. Przewodnik systematyczny, tłumaczenie Lucyna Rodziewicz, Wydawnictwo OO. Franciszkanów „Bratni Zew”, Kraków 2006, stron 445.


Historyczne objawienie Boże przekazywane najpierw przez proroków Starego Testamentu, a ostatecznie dopełnione w Jezusie Chrystusie skierowane było w pierwszej kolejności do narodu wybranego i zakorzeniło się w jego kulturze i mentalności, która miała swoiste cechy, a przede wszystkim wyrażała się w sposób bardzo konkretny i obrazowy. Gdy chrześcijaństwo przekroczyło ramy judaizmu spotkało się z inną mentalnością, kształtowaną przez nauczanie filozofów, dla których podstawowe były ścisłe definicje, wyrażone abstrakcyjnymi pojęciami. Zderzenie z tą kulturą wymagało przekładu tych samych prawd objawionych na inny styl myślenia. Dokonało się to, nie bez wielkich trudności, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa, kiedy chrześcijaństwo najbardziej było zakotwiczone we wschodnich rejonach Cesarstwa Rzymskiego. Ten Wschód dokonał wielkiego dzieła przyswojenia kulturze ludzkiej, która rozwinęła się ze starożytnych bliskowschodnich i greckich korzeni, nauki objawionej. Podjął się także jej interpretacji. Dokonał tego zgodnie ze swoim ukierunkowaniem przede wszystkim na duchowość. Później w dzieło to wkroczył Zachód, skoncentrowany wokół Rzymu, który do interpretacji objawienia wniósł przede wszystkim element jurydyczny i w tym duchu tworzył zrąb wielkiej teologii. Te dwa ujęcia są komplementarne i oba mogą przyczynić się do pełnego rozumienia objawienia, historyczne jednak wydarzenia doprowadziły do rozejścia się Wschodu i Zachodu, co spowodowało zamknięcie się na wzajemny wpływ i zubożyło chrześcijaństwo.
W naszych czasach zdajemy sobie sprawę z tego zubożenia i pragniemy mu zaradzić między innymi przez wzajemne poznanie. Temu celowi doskonale służy dzieło jezuity, O. Tomasza Špidlika, wydane w Wydawnictwie „Bratni Zew”. Autor tej pozycji daje nam systematyczny przewodnik po duchowości Wschodu, który nie tylko może nas zorientować w tej problematyce, ale także racjonalnie przez nią poprowadzić, wskazując na zasadnicze akcenty i na wypływające z nich wnioski. Wywód swój Autor rozpoczyna od ukazania źródeł chrześcijańskiej duchowości Wschodu, zwracając na wkład w nią poszczególnych Kościołów Wschodnich. To pozwala mu na ukazanie różnych nurtów omawianej duchowości.
Zgodnie ze wspomnianymi głównymi akcentami wykład rozpoczyna się od omówienia życia w Bogu, które dokonuje się w Duchu Świętym, dla Jezusa Chrystusa do Ojca. Na obraz i podobieństwo Boga człowiek posiada nowe życie, które musi się rozwijać pod wpływem łaski. Przechodząc do nauki o człowieku, czyli antropologii chrześcijańskiej, Autor podkreśla konieczność poznania siebie, prowadzącego do trychotomii: ciało – dusza – duch. Dłuższy wywód rozpatruje stosunek ducha i duszy, aby następnie omówić serce, które jest punktem stycznym pomiędzy człowiekiem a Bogiem i źródłem jedności człowieka. Ciało i rzeczywistości z nim związane są kolejnym punktem rozważań. Następują potem rozdziały, których same tytuły świadczą o odmiennej optyce w stosunku do znanej nam teologii zachodniej, którą śledzić możemy na przykład w Katechizmie Kościoła Katolickiego, są to Kosmologia duchowa, Duchowa socjologia, Negatywna praxis. Ucieczka od świata rozpoczyna rozważania na temat duchowej drogi człowieka, rozwiniętej w czterech rozdziałach, aby zakończyć rozważania tematem modlitwy i kontemplacji.
Ta bogata i systematycznie wyłożona treść jest doskonałym przewodnikiem po obcej nam, a jednak bardzo potrzebnej myśli chrześcijańskiego Wschodu, z której wiele możemy skorzystać także dla lepszego zrozumienia Bożego objawienia.


Ks. Tomasz Jelonek


Thomáš Špidlìk, Duchowość chrześcijańskiego Wschodu. Przewodnik systematyczny, tłum. L. Rodziewicz, Wydawnictwo OO. Franciszkanów, Kraków 2006, ss. 445.

Jezus staje przed człowiekiem jako Ten, który przebył i przetarł jedyną drogę wiodącą do Ojca. On jest Prawdą, On doprowadza do Życia. Każda inna droga zwodzi, okazuje się w końcu ślepą uliczką, zaułkiem bez wyjścia. Jezus Chrystus nie tylko w historii, w przeszłości, jednorazowo "pomógł" człowiekowi, ale ciągle mu pomaga, trwa przy człowieku i jego wyborach. Jego Męka i Krzyż stale są obecne pośród ludzi. Blaise Pascal upominał: "Jezus będzie konał aż do końca świata: nie wolno nam spać przez ten czas". Trwać przy Jezusie to znaczy także wpatrywać się w Niego, uczyć się w Jego szkole, czerpać z Jego nauki. Jednym z istotnych dla człowieka Jego pouczeń jest nauka modlitwy. On objawił nam nowe imię Boga, nazywając Go na modlitwie Ojcem. W ten sposób rozmowa człowieka z Bogiem nabrała nowego wymiaru, nowego znaczenia. Inaczej wygląda rozmowa z Sędzią, z Królem, czy z Wodzem, a inaczej z Ojcem, który kocha, zna potrzeby swych dzieci i czeka na nie. Jezus uczy nas modlitwy dając nam jej przykład. On sam jest modlitwą. Będąc Bogiem i Człowiekiem trwa w Nim nieustanny dialog tego co boskie z tym, co człowiecze. Każdy Jego czyn i dzieło było jednocześnie boskie i ludzkie. On sam jest modlitwą. Jako prawdziwy człowiek, według swego ludzkiego serca, podejmował modlitwę. Mówią o tym wielokrotnie Ewangelie. Jezus modlił się rano (Mk 1, 35), późnym wieczorem (Mt 14, 22), nocą (Łk 6, 12), przy pracy (Łk 5, 15 - 16) i na osobności (Łk 9, 18). Uczestniczył w rytualnych modlitwach szabatu, odprawianych w synagogach, a także w modlitwach w świątyni z okazji wielkich uroczystości. Zgodnie ze zwyczajem żydowskim Jezus odmawiał modlitwę błogosławieństwa, na przykład w czasie rozmnożenia chlebów pobłogosławił chleby i ryby, kiedy indziej błogosławił dzieci, które do Niego przyprowadzono, a w czasie Ostatniej Wieczerzy uroczyście pobłogosławił chleb i wino. Po zmartwychwstaniu właśnie po błogosławieństwie chleba rozpoznali Go uczniowie w Emaus, a w momencie wniebowstąpienia "kiedy ich błogosławił, rozstał się z nimi i został uniesiony do nieba" (Łk 24, 51). Najdoskonalszą Jego modlitwą był Krzyż i Śmierć, gdyż był to jednocześnie największy akt Jego miłości. W niebie jest Orędownikiem, doskonałym Pośrednikiem dla ludzi. Dlatego modlitwa w Nim i przez Niego daje możność podjęcia dialogu człowieczeństwa z bóstwem. U źródeł duchowości chrześcijańskiej leży spotkanie z Jezusem, które jednak dla człowieka każdej epoki i każdego obszaru staje się także zadaniem, wypełniającym troską jednostkę, jak trwać przy Chrystusie w konkrecie dni i sytuacji, które są jej udziałem. Thomas Merton w książce pt. "Siedmiopiętrowa góra" omawiając życie kontemplacyjne określa je jako "spoczynek, zawieszenie działania, wycofanie się w tajemniczą samotność wewnętrzną, w której dusza zostaje wchłonięta w niezmierzone i płodne milczenie Boga i poznaje coś z tajemnic Jego doskonałości, nie tyle drogą widzenia, ile przez owocną miłość..." Duchowość człowieka jest sferą do ukształtowania, wymaga odpowiedniego przygotowania do podjęcia tej szczególnej misji, której celem jest bycie z Bogiem. To człowiek musi się do niej przygotować, gdyż Bóg zawsze jest gotowy na spotkanie z człowiekiem i oczekuje go. Przygotowaniem człowieka jest zawieszenie codziennych zajęć, odejście od frapujących prac i głośnych miejsc. W trosce o rozwój własnej duchowości poszukujemy przewodników i dobrych rad. Naprzeciw tym oczekiwaniom wychodzi propozycja słynnego teologa z Moraw, o. Thomáša Špidlìka, jezuity, który podjął się trudu systematycznego zebrania i opracowania głównych zagadnień związanych z duchowością chrześcijańskiego Wschodu. Zaprezentował więc w pierwszym rzędzie źródła owej duchowości i jej zasadnicze nurty. Omówił bardzo ciekawie istotę duchowości, jakim jest życie w Bogu: "w Duchu Świętym", "dla Jezusa Chrystusa" i "do Ojca". Nakreślił perspektywę duchowego rozwoju człowieka, który ma swe skierowanie "na obraz i podobieństwo Boga", oparte na "Życiu naturalnym" i "postępie w życiu duchowym", przy zachowaniu "świadomości łaski". Niezwykle dużo miejsca Autor przeznaczył na zakreślenie swoistej bazy dla duchowości, jaką stanowi antropologia chrześcijańska, kosmologia duchowa i duchowa socjologia. Wskazuje jednocześnie na pewne pułapki, jakimi mogą okazać się "negatywna praxis", czy ucieczka od świata. Uczciwie i bez niedomówień zakreśla niezwykle trudny problem walki duchowej i oczyszczenia z namiętności. Celem jest doprowadzenie duchowo rozwijającą się jednostkę do "praxis pozytywnej", modlitwy i kontemplacji. Całość publikacji to niezwykle cenna i wszechstronna propozycja pracy duchowej, która wynika z szeroko podjętej lektury źródeł chrześcijańskiego Wschodu. Warto mieć ją pod ręką...


Ks. Andrzej Zwoliński

83-88903-97-7

Info o Autorze

Recenzje