Emocje: kolory życia

Żyć to odczuwać emocje, z trudem można by wyobrazić sobie życie bez emocji w tych małych i w tych wielkich codziennych wydarzeniach. To właśnie emocje nadają smak naszemu życiu i to z emocji, nieważne czy będą małe czy duże, z nich właśnie czerpiemy inspirację by kierować się w stronę nowych bodźców, które ożywić mogą nasze dni.
A gdy codzienne emocje nie wystarczają, cóż innego popycha nas w stronę koncertu, kina, lektury książki przygodowej, czy poezji jak nie możliwość, że te właśnie „bodźce” wywołają w nas emocje w być może monotonne, czy nużące dni? Dlaczego niekiedy zazdrośnie strzeżemy pocztówek, pamiątek, przedmiotów, które wywołują „znaczące” wspomnienia? Czyż nie są to po prostu mocne bodźce (pozbawione zupełnie znaczenia dla nieznajomego, który zaglądnąłby do naszej szuflady) wywołujące przeżyte w przeszłości emocje?
Emocje są niezwykle ważnymi elementami naszego życia, dodają mu smaku, niezależnie od faktu, że cywilizacja – jak cywilizacja Zachodu – oparta na prymacie rozumu, zbyt często jeszcze spogląda na nie ze strachem i podejrzliwością. Jest to zrozumiałe, ale też możliwe do uniknięcia. Rzeczywiście na przestrzeni wieków prymat rozumu pozwolił człowiekowi kontrolować samego siebie i wszystkie rzeczy, podczas gdy emocje wywołują często wzburzenie i konflikty, z całą pewnością nie dają się nigdy całkowicie kontrolować, czasem popychają nas do mówienia, lub robienia rzeczy, których gdy już emocje opadną, po prostu żałujemy. Miejmy nadzieje, że pod koniec tej lektury, która poprowadzi nas w stronę poznania świata emocji, próbując wykluczyć uprzedzenia, będziecie spoglądać z mniejszą podejrzliwością i z mniejszym niedowierzaniem na rzeczywiście emocjonalną naturę umysłu, która mimo, iż nie daje się kontrolować to za to pomaga w pełni cieszyć się życiem.

Po co poznawać świat emocji?
Zbliżenie się do świata emocji, nie jako główni bohaterowie, innymi słowy, nie jako podmioty, które „odczuwają” emocje, a jedynie jako odkrywcy chcący dowiedzieć się co kryje się za czystą powierzchownością danego fenomenu, mogłoby zdawać się z różnych powodów stratą czasu, czy niepotrzebnym trudem. Każdy z nas przecież zna swoje emocje i wie jak bardzo te stany duszy są zmienne i jak nie podlegają kontroli. Przeżywamy je jako coś czego możemy być świadomi tylko w momencie gdy tego doświadczamy. Zrozumiałe jest więc myślenie, że zanurzanie się w tę plątaninę subiektywnych doświadczeń, które pozornie zdają się być niepowtarzalne i niestałe, z zamiarem poznania ich fenomenologicznie lub wręcz doświadczalnie jest działaniem zupełnie niepoważnym.
Takie właśnie podejście, będące nadal u wielu osób pierwszą reakcją na ten właśnie świat doświadczeń i faktów umysłu, było również zawsze podejściem naukowców, którzy zbliżali się do problemu działania mózgu.
Tak naprawdę jedynie od niewielu dziesiątków lat neurobiolodzy w sposób systematyczny i według modeli nauk doświadczalnych zaczęli badać nasz „mózg emocjonalny”.
Nawet osobowości takie jak Darwin czy Freud, żeby wymienić tylko niektórych, z intuicją geniuszy zasugerowali możliwe do obrania ścieżki na drodze tego poznania.
W 1872 Darwin opublikował jeden z najważniejszych tekstów w zakresie badań nad emocjami, „O wyrazie uczuć u człowieka i zwierząt”. W książce tej opierając się na obserwacji zwierząt oraz istot ludzkich, między innymi jego własnych dzieci, opisał on i połączył kilka specyficznych ekspresji i zachowań w reakcji na konkretne emocje jasno w ten sposób ukazując uniwersalność emocjonalnego doświadczenia. Wielki Darwin sugerował, że emocja to nie cecha umysłu właściwa jedynie rodzajowi ludzkiemu, ale funkcja aktywności umysłu, która występuje również u zwierząt.

Darwin wziął pod uwagę najważniejsze cechy możliwości generalizowania danego doświadczenia emocjonalnego i możliwości przeżywania go przez wiele jednostek, przynajmniej jeżeli chodzi o ekspresywne aspekty somatyczne i aspekty zachowania. Zwracał uwagę na istotność piętnowania (imprinting) genetycznego tej funkcji umysłu, która żeby się uzewnętrznić potrzebuje koniecznie zewnętrznych bodźców.
Freud stworzył, ze swej strony, teorię i postępowanie dotyczące leczenia patologii umysłu wykorzystując właśnie wymiar emocjonalny i jego uzewnętrznianie się jako klucz do zrozumienia tych aspektów patologii umysłu, które na poziomie czysto logicznym czy na poziomie świadomości rozumowej zdają się wymykać procesowi rzeczywistego zrozumienia.

Co sprawia, że emocje są ważne?

Właśnie z powodu powierzchownej natury fenomenów psychicznych, które nie podlegają kontroli woli, lub znajdują się jedynie pod jej częściową kontrolą, istotność emocji w funkcjonowaniu procesów umysłowych została doceniona dopiero niedawno.
Pierwszą złożoną funkcją mózgu badaną przez neurobiologów była tak zwana inteligencja, funkcja przez lata uznawana za wyzwoloną spod władzy emocji lub wręcz przez nią hamowaną.
W rzeczywistości inteligencja objawia się na trzech oddzielnych polach, a mianowicie inteligencja abstrakcyjna ( zdolność do rozumienia i operowania symbolami słownymi i matematycznymi), inteligencja konkretna ( zdolność do rozumienia natury obiektów i do operowania nimi) oraz inteligencja społeczna ( zdolność do rozumienia osób i do wchodzenia z nimi w relacje). Właśnie ten ostatni aspekt wyrazu ludzkiej inteligencji wraz z jego dwiema składowymi czyli inteligencją społeczną interpersonalną i intrapersonalną , stanowi pole, na którym najpełniej ukazuje się rola emocjonalności w człowieku.
Inteligencja emocjonalna może być rozumiana jako zdolność wykorzystywania wyższych pokładów umysłu poprzez rozporządzanie naszą emocjonalnością. Tak zwane zdolności składające się na naszą inteligencję emocjonalną to: świadomość emocjonalna ( czyli zdolność rozpoznawania, odróżniania naszych emocji), kontrola emocjonalności, umiejętność motywowania siebie, empatia ( zdolność rozpoznania i rozumienia emocji innych osób ) i skuteczne rozporządzanie relacjami interpersonalnymi. Wszystkie te zdolności są niezastąpionymi warunkami naszego poszukiwania szczęścia i sukcesu i wszystkie one są głęboko zakorzenione w naszych emocjach.
Wszyscy doświadczamy emocji i każdego dnia przekonujemy się jak bardzo wpływają one na nasze zachowania i myśli. Każdy z nas ocenia emocje innych w celu wyczucia ich intencji, zrozumienia sposobu w jaki oceniają oni wydarzenia i już bardziej ogólnie w celu przewidzenia ich zachowań. Emocje nie tylko nadają kolorytu naszej egzystencji, ale mają dla jednostki i dla całego rodzaju również wartość ewolucyjną i adaptacyjną i to zarówno dlatego, że wprost przygotowują nas do akcji, jak też dlatego że pozwalają nam na komunikowanie i odbieranie wiadomości ważnych dla przeżycia i dla działania inteligentnego społecznie. Taka teza jest słuszna nie tylko względem emocji pierwszego rzędu, prostszych i ogólnie rozpoznawalnych, ale również dla emocji złożonych związanych głównie z interakcją społeczną.

Czym są emocje?

Wiele osób zadawało sobie to pytanie i mimo, iż dostarczali błędnych odpowiedzi i dochodzili do błędnych wniosków przyczynili się do stworzenia drogi prowadzącej do aktualnego poglądu na ten temat.
W Drugiej części niniejszej książki zgłębimy neurobiologiczne znaczenie historii badań nad emocjami. Aby wejść w ogólną optykę emocji cofniemy się nieco w przeszłość.
Zaczniemy od Wiliama Jamesa, który pod koniec dziewiętnastego wieku postrzegał doświadczenia emocjonalne jako rezultat percepcji odczuć fizycznych, takich jak częstotliwość bicia serca czy napięcie mięśni. Innymi słowy, emocja miałaby być wynikiem naszych odczuć fizycznych czyli emocja strachu na przykład miałaby pochodzić ze zmian fizjologicznych związanych z czynnością ucieczki. Teoria ta nie wyjaśniała jednak dlaczego niektóre sytuacje jak na przykład gorączka, czy zastrzyk adrenaliny, będące w stanie wywołać odczucia somatyczne – częstoskurcz serca, potliwość itd. a więc całkowicie nadrzędne w stosunku do tych związanych ze strachem czy z innymi emocjami, nie były jednak w stanie wywołać doświadczeń emocjonalnych.
Wychodząc od takiej właśnie obserwacji, w 1927 Cannon ostro tę teorię zaatakował sugerując, że bodziec wywołujący emocje mógłby wywoływać równocześnie zmiany fizjologiczne i subiektywne doświadczenie emocji.
W latach sześćdziesiątych pojawia się nowa droga prowadząca do pogodzenia dwóch wcześniejszych teorii, chodzi mianowicie o teorię szafy grającej (jukebox) Schachtera. Według tej teorii żeby doświadczyć emocji konieczne jest aby równocześnie z aktywacją fizjologiczną obecna była również poznawcza interpretacja takiej aktywacji. Tak więc w obecności pobudzenia (arousal)–innymi słowy w obecności aktywacji fizycznej, czy monety, w przypadku metaforycznej szafy grającej – będziemy mieli inną muzykę/emocję odpowiednio do przycisku/interpretacji, który wciśniemy. Interpretacja rozumowa może być „sugerowana” przez otoczenie. Pewien eksperyment tegoż właśnie autora bardzo dobrze ten mechanizm zademonstrował. Kilka osób miało otrzymać zastrzyk adrenaliny, który spowodowałby w nich zmiany fizyczne obecne normalnie w momencie gdy odczuwa się strach: wzrost ciśnienia krwi, szybsze bicie serca i szybszy odruch psychogalwaniczny (czyli elektryczna odpowiedź skóry). Wszystkim powiedziano, że substancja ta była koncentratem witamin i że badanie miało ocenić jego wpływ na percepcję wzrokową. Uczestnicy badania zostali usadzeni w sali, w której znajdował się również wspólnik eksperymentatora następnie przez 20 minut mieli czekać na efekt substancji, która w rzeczywistości zaczyna działać dużo szybciej. Niektórzy z nich zostali właściwie poinformowani o efektach działania substancji, które objawiają się lekkim drżeniem rąk, odczuciem ciepła i przyspieszeniem rytmu bicia serca. Inni natomiast zostali poinformowani niewłaściwie, powiedziano im, że będą odczuwać lekkie swędzenie, ból głowy i zdrętwienie stóp. Jeszcze innym natomiast nic nie powiedziano.
Podczas oczekiwania w sali, wyżej wspomniany wspólnik zaczyna dziwnie się zachowywać, podskakuje to tu to tam, bawi się hula-hop, robi samolociki z papieru, w skrócie okazuje dużą euforię i zaprasza innych do zabawy. Osoby, które wiedziały czego powinny się spodziewać zachowują się normalnie, nie przyłączają się do wesołka, ani wcale wesołe się nie czują. Ci natomiast, którzy otrzymali błędne informacje, lub nie otrzymali żadnej informacji są weseli, uczestniczą w zabawach zachowując się często dokładnie tak jak wspólnik eksperymentatora. Wynika z tego, że jedynie w przypadku, gdy osoby zostały właściwie poinformowane odnośnie odczuć wywoływanych przez wstrzykiwaną adrenalinę nie dały się one zmanipulować wesołkowi, podczas gdy osoby, które właściwych informacji nie posiadały starały się koloryzować emocjonalnie odczucia, które pod jego wpływem odczuwali. Taka sytuacja zdarzyła się z emocją-radością, a w innym eksperymencie z emocją-złością.
Można wyciągnąć z tego wszystkiego wniosek, że w przypadku, kiedy osoby wiedzą czego się spodziewać, właściwie interpretują zmiany fizjologiczne, których doświadczają, gdy natomiast nie potrafią wytłumaczyć sobie tego, co odczuwają, w zewnętrznym otoczeniu szukają wskazówek, które mogłyby im pomóc im to zrozumieć.
Robimy skok w teraźniejszość i stajemy oko w oko z Edmundem Rollsem, jednym z najważniejszych aktualnych punktów odniesienia w zakresie badań nad emocjami. Teoria emocji stworzona przez tego angielskiego neurobiologa obraca się wokół konceptu nagrody/kary. W tym sensie, nagrodą jest wszystko to, na co podmiot pracuje, a karą wszystko to, od czego podmiot próbuje uciec, lub czego próbuje unikać. Na przykład, szczęście jest emocją „pozytywną” powstającą w momencie otrzymywania nagrody takiej jak na przykład pieszczota, wygrana pieniężna, czy bycie z osobą, którą się kocha. Każdy z nas pracuje na to by taką nagrodę otrzymać... Analogicznie, strach jest emocją „negatywną” wywoływaną przez hałas zbliżającego się autobusu gdy jedziemy na rowerze, czy przez widok wyrazu zdenerwowanej twarzy mamy... W końcu smutek i frustracja są emocjami „negatywnymi” obecnymi gdy nie otrzymujemy oczekiwanego uznania, na przykład w pracy czy w szkole. Tak naprawdę emocje te były umysłowe, wywołane zostały przez nagrody, lub kary lub przez związane z nimi okoliczności.

ISBN 978-83-7485-019-3

Info o Autorze

Omówienia Mp3