„Poważny przypadek”

„Pan jest blisko skruszonych w sercu”: to zdanie z psalmu, jakim kardynał Dionigi Tettamanzi, arcybiskup Mediolanu, zatytułował swój serdeczny list do małżonków znajdujących się w separacji, rozwiedzionych i pozostających w nowym związku. O ile niektórzy odnieśli wrażenie, że Magisterium zbliża się bardziej do wiernych rozwiedzionych, którzy zawarli nowe małżeństwo, to inni odczuli to jako zwiększenie dystansu: „Skoro Pan jest blisko nas, to dlaczego Kościół nas odsuwa?”.

Dystans wydaje się rażący w przypadkach, kiedy jakiś pojedynczy duchowny twardo traktuje i nieuprzejmie odprawia bezpośrednio zainteresowanych wbrew nauczaniu Kościoła, wielokrotnie zalecanemu w oficjalnych dokumentach. Jednak dystans Kościoła nie musi objawiać się w suchym tonie i zgorszonych okrzykach jednego z jego przedstawicieli: żeby taki dystans — i to znaczny — stworzyć czasami wystarczy nieprzychylne spojrzenie praktykującego konformisty bądź źle skrywane komentarze bliskich współpracownic parafii. Jednak nie jest to najbardziej przykre odczucie: krótko mówiąc, także w radosnym przyjęciu, jakie miłosierny Ojciec ma dla powracającego syna marnotrawnego, pojawia się nadąsana mina starszego brata, który oburzony zachowaniem młodszego brata pragnąłby, aby tamten się nie pojawi.
Paradoksalnie, serce bardziej boli i zastanawia się i jest bardziej zagubione — moglibyśmy sobie wyobrazić, tłumacząc znaną przypowieść Łukasza — kiedy syn marnotrawny zostaje przyjęty w domu uprzejmie i ciepło, posadzony przy dobrze zastawionym stole, wśród radosnych śpiewów i życzliwych słów, lecz... nie może dostać wyśmienitej porcji pokarmu, który króluje na uczcie.
Skoro Pan jest blisko skruszonych w sercu, to dlaczego Kościół zabrania osobom zranionym w sercu wchodzić w żywy i intymny kontakt z Nim? Są dwie możliwości: albo nauka Kościoła jest fałszywa, a Pan nie jest tak miłosierny jak się mówi, albo nauka jest prawdziwa, lecz Kościół staje między Pasterzem a zagubionymi owieczkami, uniemożliwiając Mu wzięcie ich na ramiona i radosne odniesienie do domu.
Często w ten sposób odbierana jest aktualna postawa Kościoła katolickiego względem osób rozwiedzionych i powtórnie zawierających związek małżeński, zwłaszcza w kwestii wykluczenia ich z sakramentów. Właśnie stąd, z tej alternatywy nie do przyjęcia — że Pan bądź Kościół pozbawiony jest miłosierdzia — bierze się ta książka, której celem nie jest rozwiązanie problemu, który z uwagi na swą wagę nie raziłby wśród listy spraw do omówienia na synodzie biskupim, lecz raczej uwolnienie go z ograniczonych perspektyw, jakie często go więżą.
Autorzy nie twierdzą, że widzą problem lepiej niż inni, lecz pragnęliby skromnie pomóc tym wszystkim, którzy są zainteresowani zrozumieniem i zgłębieniem tej kwestii, pokonując poczucie, że są odsunięci na boczny tor, ponieważ nie posiadają żadnego punktu odniesienia bądź tylko częściowe punkty odniesienia. Pragną wprowadzić czytelnika w tę delikatną i złożoną kwestię dostarczając odpowiednich kart, by można było rozegrać partię. Przede wszystkim wierzących, lecz również niewierzących, którzy — powiedzmy to bez kąśliwości — nie zawsze, kiedy w grę wchodzi Kościół, są wolni od uprzedzeń.
Najoczywistszym rozwiązaniem jest przypatrzenie się nauce trzech podstawowych chrześcijańskich wyznań — katolickiego, protestanckiego i prawosławnego — na temat wiernych, którzy w wyniku zakończonych niepowodzeniem małżeństw, wstępują w nowy związek małżeński.
Poza zaprezentowaniem tematu w ujęciu ekumenicznym — do którego często się nawiązuje, lecz rzadko się go prezentuje, a który niniejsza książka ukazuje syntetycznie i synoptycznie — trojakie spojrzenie ma tę zaletę, że pokazuje, w jaki sposób wspólna wiara trzech wyznań w nierozerwalność chrześcijańskiego małżeństwa, inaczej jest przez nie interpretowana w odniesieniu do wydarzenia, jakim jest jego rozpad.
Żadne z trzech wyznań, pozostając posłusznym wiernej — aż do śmierci — miłości Chrystusa, nie idzie na ustępstwa w kwestii zasady nierozerwalności małżeństwa, które dla chrześcijan jest darem otrzymywania i dawania świadectwa. Jednak, w różny sposób wyznania pojmują żywy kontakt z miłością Chrystusa, który dla wspólnoty protestanckiej, w przeciwieństwie do Kościołów katolickiego i prawosławnego, nie ma charakteru sakramentalnego. Przede wszystkim, inny nacisk kładzie się w tych wyznaniach na dwie niezbędne potrzeby: prawdy miłości Chrystusa i miłosierdzia względem ludzkiej miłości. W Kościele katolickim ważniejszy jest ten pierwszy aspekt, zaś w prawosławiu i protestantyzmie drugi.
Praktyki trzech wyznań chrześcijańskich przedstawione są z katolickiej perspektywy nie dlatego, że nauka katolicka ma je osądzać, lecz dlatego, że pragniemy, by czytelnik mógł ją lepiej zrozumieć poprzez porównanie z wyznaniami protestanckimi i prawosławnymi. Z tego powodu część poświęcona nauce katolickiej ma charakter bardziej problemowy, zaś części dotyczące dwóch pozostałych wyznań są bardziej informacyjne.

Trzy perspektywy

Krótkie zaprezentowanie treści trzech części książki pozwoli czytelnikowi lepiej orientować się w lekturze.
Pierwsza część, autorstwa Aristida Fumagalli, poświęcona nauce katolickiej, została zainspirowana powszechnym przekonaniem, że nie jest ona zgodna z ewangelicznym miłosierdziem. Autor, przedstawiając najpierw doktrynalne punkty odniesienia i duszpasterskie kryteria, udowadnia jednak, że aktualnej nauce nie brakuje miłosierdzia. Rozmyślając później nad nierozerwalnością chrześcijańskiego małżeństwa i bolesnymi losami tych, którzy je przeżywają, autor zastanawia się, czy aktualna dyscyplina jest wystarczająco miłosierna. Skupia się, w szczególności, na sytuacji, w której związek małżeński, choć kanonicznie ważny, nieodwołalnie rozpadł się. Czy nowopowstały związek, w którym tworzące go osoby starałyby się żyć zgodnie z miłością Chrystusa, jest zupełnie nie do pogodzenia z doktryną o nierozerwalności małżeństwa? Czy umieszczenie chrześcijańskiego małżeństwa w dramacie historii zbawienia, już odkupionej, lecz jeszcze zranionej grzechem, nie sugeruje zachwiania w równowadze między prawdą miłości Chrystusa a miłosierdziem, z uwagi na omylność chrześcijan? W bolesnych i delikatnych rozważaniach na temat coraz bardziej powszechnej sytuacji osób, które z kanonicznego punktu widzenia żyją w nieprawidłowej sytuacji małżeńskiej, ważne i dobrze wróżące są związki niemałej ilości wiernych rozwiedzionych, którzy wstąpili w nowy związek małżeński szczerze i poważnie zaangażowanych w chrześcijańskie życie.

Druga część, której autorem jest Alberto Conci, przedstawia w ogólnych zarysach praktykę protestancką, skupiając się przede wszystkim na tle historycznym. W pierwszych wiekach chrześcijaństwo z jednej strony akceptuje formę małżeństwa cywilnego, jaka rozwinęła się w ramach prawa rzymskiego, zaś z drugiej zaczyna teologiczne opracowanie tematu, co doprowadzi do uznania sakramentalnej rzeczywistości samego małżeństwa. Wybór Teodozjusza, by małżeństwo opierać na „zgodzie”, popycha Kościół do opracowania kościelnej formy małżeństwa i stwierdzenia, że jest niewystarczające i niebezpieczne uznanie ważności małżeństwa opartego jedynie na zgodzie małżonków. Średniowieczna scholastyka zgłębia temat sakramentalności, wprowadzając elementy, które sprawią, że Sobór Trydencki wyda dekret Tametsi. Przeciwstawiając się sakramentalnej doktrynie katolickiej, protestancka Reformacja nie omieszka także skrytykować wizji sakramentu małżeństwa. Mimo tego, również dla Lutra małżeństwo pozostaje nierozerwalne i taki pogląd pozostaje prawie że niezmieniony we wszystkich wspólnotach protestanckich, mimo że stanowiska co do różnych aspektów zróżnicują się przez wieki. Uznanie wartości nierozerwalności prowadzi do wydania negatywnej opinii na temat rozwodu, który jednak zostaje uznany pod określonymi warunkami jako zgodny z prawem wybór, chociaż nigdy nie może być traktowany jako zasadniczo dobra opcja. Wyznania protestanckie opracowały różne opinie także na temat prawowitości ponownego małżeństwa. Jest to bodźcem nie tylko do teologicznego opracowania tematu, lecz także do rozwoju duszpasterstwa dla wsparcia osób rozwiedzionych.

Trzecia część, zredagowana przez Marca Paleariego, pokazuje, w jaki sposób znajomość prawosławnej praktyki i refleksji na temat rozpadu sakramentalnego związku małżeńskiego może być inspirująca dla zachodniej teologii. Autor, będąc świadomym licznych tradycji i kontekstów, stara się przedstawić niektóre kryteria, które pozwolą zrozumieć, jak i dlaczego Kościoły prawosławne zgodziły się, by chrześcijanie mogli zawierać drugie i trzecie małżeństwo. Począwszy od biblijnych fragmentów, mówiących o nierozerwalności sakramentalnego związku między mężczyzną a kobietą, pasterze rozszerzyli interpretację wyjątków podanych w Biblii dla duchowego dobra wiernych poranionych rozpadem małżeństwa. Praktyka ta sięga pierwszych wieków chrześcijaństwa, lecz zachowuje również współcześnie świeżość: prawosławne magisterium, pod postacią synodu, udoskonala najlepsze sposoby rozpoznania śladów chrześcijańskiej miłości w relacji, która powstaje po rozpadzie związku sakramentalnego. Kierunki wschodniej teologii zgłębiają racje i ograniczenia takiej praktyki, nie ukrywając wątpliwości i trudności. Zastanawianie się nad „sakramentalną jakością” drugiego i trzeciego małżeństwa między ochrzczonymi sugeruje owocny rozwój rozważań teologicznych, w świetle nigdy w pełni niezbadanego bogactwa daru łaski, z której różne chrześcijańskie tradycje czerpią naukę duszpasterską.

ISBN 978-83-7485-148-0

Info o Autorze

Omówienia Mp3